Revisie van Ruwvoer van Zon, 19/08/2007 - 11:54am

Van de drie voormagen die een herkauwer bezit, is de pens in omvang de grootste. In de pens zetten bacteriën koolhydraten om in vluchtige vetzuren. Deze vluchtige vetzuren passeren de penswand en leveren een bijdrage aan de energievoorziening van het dier. Pensbacteriën zijn tevens in staat om de koolhydraten uit plantcelwanden vrij te maken en zo ook deze energiebron te benutten. De pens kan alleen maar goed functioneren wanneer de inhoud heel lichtzuur is. Door de constante productie van vluchtige vetzuren is het gevaar van verdere verzuring steeds aanwezig. Wordt de inhoud van de pens te zuur dan sterven de bacteriën af. De verteringsprocessen komen stil te liggen en ook het herkauwen en de doorstroming van de pensinhoud stagneren. Wanneer deze situatie optreedt, is het dier al behoorlijk ziek en als het langer aanhoudt is de kans op sterfte aanzienlijk.  

Een aantal mechanismen bij de voedselvertering gaat verzuring tegen. In de eerste plaats worden de gevormde vetzuren opgenomen door de penswand en afgevoerd in de bloedbaan. Het is hierbij wel belangrijk dat de vorming van deze vetzuren vrij geleidelijk plaatsvindt. Ook het kauwen en herkauwen speelt een belangrijke rol. Bij deze processen komen grote hoeveelheden speeksel vrij. Dit speeksel bevat stoffen, zogenaamde buffers, die verzuring tegengaan. Tenslotte draagt regelmatige doorstroming van de pensinhoud, veroorzaakt door samentrekkingen van de pens, bij aan het in stand houden van een gezond pensmilieu. 

Voldoende structuurrijk materiaal is noodzakelijk voor het in stand houden van de mechanismen die verzuring voorkomen. Voedingsmiddelen waar lang op gekauwd en geherkauwd moet worden, stimuleren de speekselproductie. Materiaal met lange vezels vormen een vaste laag in de pens. Deze zorgt voor de prikkeling die pensbeweging en herkauwen stimuleert.Een hoog aandeel structuurrijk materiaal gaat meestal samen met een laag aandeel snel afbreekbare koolhydraten. Een grote portie gemakkelijk verteerbare koolhydraten, bijvoorbeeld uit brokken, wordt snel afgebroken. Dit leidt tot een piek in de vetzurenproductie die niet altijd goed opgevangen kan worden. Moeilijk verteerbare koolhydraten daarentegen, waar ruwvoer rijk aan is, worden geleidelijk afgebroken, waardoor er ook geleidelijk vetzuren vrijkomen. Hierdoor is er geen piekbelasting van vetzuren en zal de zuurgraad in de pens nauwelijks veranderen.

Gedurende een groot deel van hun bestaan kunnen de meeste hobbymatig gehouden herkauwers volstaan met een rantsoen dat vrijwel volledig bestaat uit kwalitatief goed ruwvoer, zoals gras of hooi. Hoewel tijdens groei, einde dracht en melkgiftperiode een hogere brokgift nodig is, moet ook dan het rantsoen nog steeds voor meer dan de helft uit ruwvoer bestaan. Goed ruwvoer is niet te oud, ruikt lekker en heeft een beetje ‘prik’ als gevolg van lange vezelige delen. (1) 


Ruwvoerwinning gaat goed samen met de natuurdoelen van redelijk voedselrijk grasland. Gras van gebieden voor natuurbeheer aankopen of beheersland pachten is aantrekkelijk in geval van dure landbouwgrond. Hou er bij het aanleggen van kruidenrijk grasland wel rekening mee dat runderen gevoelig zijn voor diverse kruiden. Gevlekte scheerling, heermoes, herfstijloos, herik, hondspeterselie, scherpe boterbloem, Jacobskruiskruid, St. Janskruid, Stinkende Gouwe, veldzuring, vingerhoedskruid, waterscheerling, wolfsmelk, en zwarte nachtschade veroorzaken gezondheidsklachten. Het tegengaan van onsmakelijke en giftige soorten gebeurt in de eerste plaats door verzorging van de zode en de bodem. Aanvullende gerichte bestrijding is meestal onmisbaar, bijvoorbeeld door maaien of handwerk. Belangrijk is om de verspreiding van ongewenste soorten meteen aan te pakken als er nog weinig planten zijn. Door aanvoer van grote hoeveelheden zaad van bijvoorbeeld Pitrus, Ridderzuring of Jacobskruiskruid kan ook in een goede zode kolonisatie plaatsvinden. Aanvoer van onkruidzaad via stalmest kan voorkomen worden door goede compostering. (2)

Overigens eten koeien niet of nauwelijks giftige planten. Alleen als er te weinig voer is of in gedroogde vorm, gaan ze ervan eten. Eikels vinden koeien heerlijk. Rijpe eikels bevatten nauwelijks gifstoffen. Onrijpe eikels zijn echter giftig en veroorzaken diarree en sterfte.(3)

In het voorjaar ziet het lentegras er mooi, jong en groen uit, maar heeft als voedermiddel wat negatieve eigenschappen die gezondheidsproblemen bij het vee kunnen veroorzaken namelijk weinig structuur, weinig kalk en veel onbestendig eiwit. Door structuur bij te voeren, bijvoorbeeld in de vorm van graszaadhooi, wordt de penswerking op peil gehouden. Krijt (50 gram per koe per dag) houdt de hoeveelheid kalk op peil. Lentegras bevat vaak veel onbestendig eiwit of zelf nog onbenut stikstof. Zorg dat de koeien in de pens verteerbare koolhydraten hebben, zodat ze deze eiwitbronnen kunnen benutten. Hiermee worden problemen zoals diarree, sloomheid en tegenvallende bevruchtingsresultaten voorkomen.(4)

Hobbydierhouders die een wintervoorraad aan willen leggen van het eigen gras, hebben drie mogelijkheden: hooi, grasbalen of kuilgras. Hooi is de meest bekende vorm: eenvoudig op te slaan en het bederft niet snel. In plastic gewikkelde grasbalen zijn geschikt voor hobbydierhouders met minder dan twintig runderen of paarden. Kuilgras is interessant vanaf twintig dieren. Voor alle drie geldt: bij het oogsten is bestendig warm en droog zomerweer een vereiste. Is het voer bestemd voor hobbydieren, dan kan de oogst beginnen als de aren van het gras volop zichtbaar zijn. Er zit dan voldoende structuur in het gras.(5)

(1) http://www.levendehave.nl/magazine/lange-vezels-nodig-kauwen-en-herkauwen
(2) Meer dan beheer, melken van beheersgras, Louis Bolk Instituut 2007(3) Koesignalen, Jan Hulsen, Roodbont 2004(4) www.gddeventer.com

(5) Balen, wikkelen of in de kuil, Levende Have augustus 2007